„Widzę Cię błogosławiony Józefie, proboszczu katedralny jak wiarę wyniesioną z domu rodzinnego, umocnioną studiami biblijnymi i sprawdzoną w posłudze wicerektora Seminarium Duchownego, doniosłeś dnia 9 stycznia 1942 roku przed budynek wartowni obozu w Dachau. Potem już Cię nie widziano. Spalono Twoje ciało, może i Twoje rzeczy. Nie zdołano spalić Twojej wiary i Twego męczeństwa.”
bp Kazimierz Ryczan podczas uroczystości dziękczynnych za beatyfikację, 21 listopada 1999 roku
Droga do kapłaństwa
Józef Pawłowski – ur. 9 VIII 1890 r. w Proszowicach. Sakrament chrztu przyjął dziesięć dni po narodzinach, w kościele parafialnym w Proszowicach. Pierwszy etap edukacji ukończył w 1901 r. w rodzinnej miejscowości, następnie do 1905 r. kształcił się w progimnazjum w Pińczowie. Rok później podjął decyzję o wstąpieniu do Wyższego Seminarium Duchownego w Kielcach. Od biskupa otrzymał zgodę na dalsze studia teologiczne w Innsbrucku w Austrii. Święcenia prezbiteratu przyjął z rąk bpa Augustyna Łosińskiego dnia 13 VI 1913 r.
W służbie Seminarium
Jako nowo wyświęcony kapłan, ks. Józef Pawłowski przez dwa lata kontynuował studia w Innsbrucku, uzyskując tytuł doktora. Ze względu na trwającą wojnę, do kraju wrócił w 1916 r. Po krótkiej posłudze w parafii w Kluczewsko, we wrześniu 1916 r. został profesorem Seminarium Duchownego w Kielcach. Wszystkie swoje siły poświęcił jednak nie pracy naukowej, a działalności wychowawczej i duszpasterskiej. Otaczał opieką młodzież szkół średnich, służąc im posługą w konfesjonale. Szczególną troską darzył alumnów seminarium - organizował pomoc materialną, dostarczał odzież i inne przedmioty codziennego użytku, finansował leczenie. Dostrzegał talenty, inspirował do czynienia dobra, ale również upominał i zachęcał do poprawy. W latach 1918-1936 pełnił funkcję wicerektora, a następnie do 1936 r. – rektora. Łącznie w murach Seminarium, ks. Józef Pawłowski spędził 32 z 52 lat swojego życia.
Proboszcz Katedry - Dobry Samarytanin
Dnia 16 XI 1939 r., z rąk bp Czesława Kaczmarka, ks. Pawłowski otrzymał nominację na proboszcza parafii katedralnej. Nową funkcję podjął z właściwym sobie zaangażowaniem i oddaniem. Świadkowie tego okresu wspominają: „Niemal każde kazanie ks. Pawłowskiego cechowała miłość do Ojczyzny i podnoszenie ducha u wiernych, że Ojczyzna choć skuta w ciężkie kajdany, jednak powstanie do życia”. Równolegle z wypełnianiem obowiązków duszpasterskich, ks. Józef poświęcił się dziełom miłosierdzia. Na terenie parafii, w gmachu Seminarium, funkcjonował prowizoryczny szpital. Dzięki staraniom ks. Proboszcza znacznie zwiększyła się ilość wydawanych przez Caritas ciepłych posiłków dla najuboższych. Działalność ks. Józefa opisała s. Kaliksta Gwóźdź: „(…) całe fale ludzi koło niego się cisnęły, a on chciał być wszystkim dla wszystkich. Moc ludzi bezdomnych widziała ratunek w ks. Pawłowskim. Dawał im ubrania, bieliznę, obuwie, karmił zgłodniałych. Chleb kroił i wszystkie posługi czynił dla każdego z osobna". Kapłan sam zabiegał o nominację na kapelana PCK, dzięki czemu miał dostęp do obozów jenieckich oraz do kieleckiego więzienia przy ul. Zamkowej. Udawał się tam z Komunią Świętą, w niedziele odprawiał dla więźniów Msze Święte, a jednocześnie potajemnie przekazywał informacje od rodzin, przemycał listy, dostarczał cywilne ubrania, ułatwiał ucieczkę.
Więzień
Za swoją działalność i postawę, ks. Józef Pawłowski został aresztowany przez gestapo 10 II 1941 r. Najpierw doświadczył ciężkiego pobytu w kieleckim więzieniu. Następnie, 15 IV 1941 r. został wywieziony do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. Ostatecznie 4 V 1941 r., wraz z wieloma innymi kapłanami, trafił do obozu w Dachau. Współwięźniowie zapamiętali go jako pełnego spokoju i zaufania Bożej Opatrzności. Do końca pozostał wierny kapłaństwu, gromadził na modlitwie, spowiadał, dzielił się zarówno dobrym słowem, jak i przydziałem żywności. Dzień przed śmiercią pocieszał: „Pan Bóg jest dobry. Z najbardziej beznadziejnych sytuacji znajdzie zawsze niespodziewanie radosne wyjście. Zobaczycie, że nie pozwoli nam długo czekać na wyzwolenie".
Męczeństwo i Niebo
Rankiem 9 I 1942 r., ks. Józef Pawłowski otrzymał polecenie spakowania osobistych rzeczy w celu rzekomego przewiezienia do kolejnego obozu. Leonard Wędrychowski – świadek tego wydarzenia - złożył w roku 1949 oświadczenie: „(…) ks. Pawłowski ubrany w sutannę, z walizeczką albo teczką, w kaloszach, bez butów, z odkrytą głową stał przed wartownią przez cały dzień do wieczornego apelu. W miejscu tym zazwyczaj stały osoby, które były przeznaczone na wolność lub na śmierć. W momencie, kiedy przechodziłem przy bramie około południa, ks. Pawłowski na moje skinienie oczyma, jakoby na pytanie, co z nim, pokazał oczyma niebo. Wiedziałem, że z ks. Pawłowskim jest źle, że idzie na śmierć". Nastąpiła ona przez powieszenie lub rozstrzelanie.
W 1991 r. w Polsce rozpoczęto proces beatyfikacyjny kapłanów, braci i sióstr zakonnych oraz osób świeckich, którzy podczas II wojny światowej stracili życie ze względu na wyznawaną wiarę. Wśród nich znalazł się również ks. Józef Pawłowski. Obszerną dokumentację przesłano do Rzymu, gdzie 26 III 1999 r. w obecności Jana Pawła II został wydany dekret o męczeństwie 108 Sług Bożych. Msza Święta beatyfikacyjna miała miejsce 13 VI 1999 r. w Warszawie, podczas pielgrzymki Ojca Świętego do Ojczyzny.
Panie Jezu Chryste, Ty błogosławionym męczennikom: księdzu Józefowi Pawłowskiemu i Współtowarzyszom dałeś udział w swojej męce przez wytrwałe, aż do śmierci znoszenie udręk i prześladowań dla chwały Twojego Imienia. Za ich przyczyną umocnij naszą wiarę i udziel łaski (…), o którą Cię z ufnością prosimy. Który żyjesz i królujesz na wieki wieków. Amen.
oprac. D. Wągrowska
Tekst na podstawie:
Gurda K., Ksiądz Józef Pawłowski – życie i działalność, w: „Kieleckie Studia Teologiczne” 4 (2005), s. 101 – 108.dostępne pod linkiem: https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/kieleckie-studia-teologiczne/2005-tom-4/kieleckie_studia_teologiczne-r2005-t4-s101-108.pdf, https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/kieleckie-studia-teologiczne/2003-tom-2/kieleckie_studia_teologiczne-r2003-t2-s357-365.pdf
Bartoszewski G., Geneza i przebieg procesu beatyfikacyjnego Męczenników, w: „Ateneum Kapłańskie”, zeszyt 1 (548) lipiec – sierpień 2000 r., tom 135. dostępne pod linkiem:https://web.diecezja.wloclawek.pl/Ateneum/bartoszewski_548.htm#O.%20Gabriel
https://www.diecezja.kielce.pl/blogoslawiony-ks-jozef-pawlowski - oprac. ks. Jan Jagiełka
Tekst modlitwy: fragment nowenny odmawianej każdego 12. dnia miesiąca w parafii w Proszowicach.
